Najciekawsze recenzje
Recenzje
Dostępność książki: X
Polecają X

Świat Dicka

Autor: A.Grimm

Książka: Świat Jonesa (Dick Philip K. (Dick Philip Kindred))

Data dodania: 2018-01-05 23:42

Tytuł powieści — „Świat Jonesa” — której poświęcony jest ten krótki tekst można by bez uszczerbku dla prawdy zastąpić podobnie brzmiącym: „Świat Dicka”, znajdziemy w niej bowiem wątki, co prawda w postaci larwalnej, znane z całej twórczości Amerykanina. Autor dzieła „Czy androidy śnią o elektrycznych owcach?” (rzeszom ludzi znanego z filmowej adaptacji pt. „Blade Runner”) nie był utopistą, jak wielu jego kolegów fantastów z przeszłości. Dick pisał w czasach, kiedy pytanie o przyszłość musiało budzić niepokój, chociażby z powodu zimnowojennej groźby nuklearnej zagłady (w latach 50. nie tak eksponowanej, jak dwie-trzy dekady później), dlatego futuryzm w jego prozie nie jest triumfalistyczny, to science fiction moralnego niepokoju, w którym jedno z czołowych miejsc zajmuje wątek konfrontacji pojedynczego człowieka z państwem. W końcu każdy kolejny rok to technologiczny awans i nowe narzędzia w rękach władzy, sprawiające, że walka staje się coraz bardziej nierówna. W „Świecie Jonesa” wątek dominacji państwowego Lewiatana nad szarym człowiekiem również jest obecny, tyle że motywacje technologiczne ustępują miejsca kulturowym.

Amerykański pisarz umiejscowił akcję w świecie po kolejnej wielkiej wojnie, oczywiście nuklearnej, której pozostałościami są mutanci i nowy porządek społeczno-polityczny. Zwycięzcy wprowadzili na swoich ziemiach ideologię relatywizmu, wyrażającą się w przekonaniu, że nie można głosić czy choćby wypowiadać czegoś, czego udowodnić się nie da. Widać w tym wyjątkową intuicję Dicka, który już w latach 50. widział chwiejność pooświeceniowego porządku i przeczuwał czasy, gdy postmodernizm ustami ludzi takich jak Jean-François Lyotard będzie opowiadał o końcu wielkich narracji, a tym samym — końcu prawdy. Ironią pokazanego w powieści systemu relatywistycznego, zdawać by się mogło dającego ludziom wyzwolenie, jest jego opresyjny charakter (wszakże relatywiści zamykają wszystkich absolutystów w obozach). Ale to nie wszystko — świat, w którym wiara w prawdziwość idei została zabroniona, jest wyzuty z motywacji, więc tonie w marazmie. W takich okolicznościach pojawia się Jones, człowiek obdarzony darem widzenia nieodległej przyszłości. Ten młody mężczyzna szybko zwraca na siebie uwagę władz, dostrzegających w nim zagrożenie dla obowiązującego relatywistycznego paradygmatu. Jones wypowiada bowiem prawdę, jest jej jedynym dysponentem w tym świecie, a to łatwo może stać się zarzewiem rewolucji.

Już ten krótki zarys fabuły pokazuje, że w omawianym utworze mamy do czynienia ze splotem różnych tematów, a i tak wszystkiego nie wyjawiłem, ponieważ trzon „przepowiedni” Jonesa to ostrzeżenie przed tajemniczymi, na pierwszy rzut oka niegroźnymi przybyszami z kosmosu — dryfterami, w przyszłości mającymi, jak sugeruje „prorok”, zaważyć na losach ludzkości. Pomysły, jak widać, obficie przelewały się z głowy autora na papier, dlatego uzasadnione wydaje się poinformowanie zainteresowanych lekturą tej powieści, ile cukru jest w cukrze. „Świat Jonesa” anonsowany bywa na okładkach jako dzieło prezentujące totalitaryzm — i faktycznie pojawiają się w nim wzmianki o obozach, do których trafiają wspomniani przeze mnie absolutyści (to moje pojęcie, nie autora), ale osoby liczące na science fiction w orwellowskim stylu srodze się zawiodą. Dick nie przedstawia tu mechanizmów funkcjonowania państwa totalitarnego. Nie demaskuje władzy ani przez absurd, ani przez grozę, pierwszoplanową rolę gra wspomniany już marazm. On właśnie, a także stojące za nim bezcelowość i bezideowość są problemem trapiącym mieszkańców tego fikcyjnego świata. Dla ludzi Zachodu pewnym jego odbiciem była popularna w latach 90. teza o końcu historii, z tą różnicą, że wartościowano ją dodatnio, jako błogi, wieczny Pax Americana. W naszej rzeczywistości Historia upomniała się o siebie 11 września 2001 roku, a potem poszło z górki; u Dicka katalizatorem staje się Jones, to za jego sprawą zawiązuje się akcja. Rządzący relatywiści, mimo że zdają sobie sprawę z prawdziwości słów przewidującego przyszłość mężczyzny, pragną go powstrzymać. Bo kto by chciał rezygnować z władzy?

Wojciech Sedeńko w przedmowie* zwraca uwagę na rozlewanie się wątków w „Świecie Jonesa” i brak konsekwencji w ich prowadzeniu. Jak już napisałem, totalitaryzm nie jest tu eksponowany, Dick nie pokazuje nam też luk i nielogiczności ideologii relatywistycznej (czy mogłoby istnieć prawo w ramach takiego systemu?), a i samej postaci głównego bohatera brak niespójności. Nie jest to wszakże tradycyjny profeta, w istocie jego umysł, jak sam mówi, przebywa w przyszłości, a ciało istnieje w teraźniejszości, co oznacza, że nie ma on władzy nad tym, co się dzieje, nie może nic zmienić. A właściwie — nie oznacza, tylko próbuje nam się wmówić, że oznacza, bo jak może oznaczać, skoro Jones chociażby używa aparatu mowy do kontaktowania się z innymi w teraźniejszości (a więc umysł ma jednak władzę nad ciałem)? W toku powieści pojawiają się jeszcze wyraźniejsze niekonsekwencje tego swoistego zabobonnego dualizmu kartezjańskiego, to jest przekonania, że umysł i ciało są od siebie całkowicie odrębne.

Nie sposób patrzeć na „Świat Jonesa” inaczej niż jak na coś w rodzaju kuźni pomysłów czy też laboratorium, jak pisał wspomniany już Sedeńko. Pomysłów tu rzeczywiście nie brakuje, ale oddane zostały z pewną niefrasobliwością, którą autor zamaskował na koniec sprytnym wybiegiem. Kiedy już nie sposób było pozbierać do kupy porozlewanych wątków, porozrzucanych tematów, zamknął powieść dopowiedzeniem jednostkowej historii — mikrohistorii — dwojga bohaterów. Resztę miał rozwijać w kolejnych, dojrzalszych literacko powieściach.


---
* Philip K. Dick, „Świat Jonesa”, wyd. Rebis, 2013.


[Tekst opublikowany został również na stronie lubimyczytac.pl i na moim blogu]

(c)Wszystkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie bez zgody autora zabronione.

Podziel się:

komentarzy: 0 | wyświetleń: 185

Dodaj komentarz  

- książka oceniona przez Ciebie - najedź na ikonę przy książce aby zobaczyć ocenę

- do książki dodano opisy lub recenzje

- książka dostępna w naszej księgarni

- książka dostępna u innych użytkowników (wymiana, kupno)

- książka znajduje się w Twoim schowku